میناکاری؛ هنر درخشان آتش و خاک و اصالت هنر ایرانی

میناکاری را به حق باید هنر درخشان آتش و خاک نامید؛ هنری اصیل و چشم‌نواز با رنگ‌های پخته و درخشان که ریشه‌های عمیق آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که هنر میناکاری برای نخستین بار در ایران زمین شکل گرفته و نسبت به سایر نقاط جهان، با شکوه و تجلی بیشتری رشد کرده است. اوج شکوفایی این هنر باستانی به دوره‌های درخشان اشکانیان و ساسانیان گره خورده است.

در دوران معاصر، رواج صنعت میناکاری در اصفهان از دوران پهلوی (حدود سال ۱۳۱۳۰ شمسی) آغاز شد و طی دهه‌های اخیر به دست اساتید برجسته‌ای همچون استاد شکرالله صصنع‌زاده به‌طور چشمگیری بسط و توسعه یافت.

دیدگاه خاورشناسان درباره اصالت میناکاری ایران

آرتور پوپ، خاورشناس برجسته آمریکایی، در کتاب ارزشمند «بررسی هنر ایران» درباره این هنر اصیل می‌نویسد:

«میناکاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگ‌های پخته و درخشان که سابقه آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد و ظهور آن بر روی فلز در طول سده ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از میلاد مشاهده می‌شود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونه‌های قدیمی آن در عهد صفویه توسط ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، ذکر شده است؛ قطعه‌ای مینایی از کارهای اصفهان مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینه گل و بته به رنگ آبی کمرنگ، سبز، زرد و قرمز.»

فرآیند ساخت و خلق آثار میناکاری روی مس

مینا طبعاً ماهیتی شفاف دارد که این شفافیت بی‌نظیر را مدیون اکسید قلع است. امروزه ساخت ظروف و آثار میناکاری 주로 بر بستر فلز مس انجام می‌شود. مراحل خلق یک شاهکار میناکاری به شرح زیر است:

1. 1. ساخت بدنه: ابتدا شیء مورد نظر (در هر شکل و اندازه‌ای) با دقت و مهارت توسط مس‌گر متخصص یا دواتگر شکل داده می‌شود.
   2. لعاب‌دهی: استاد میناکار سطح شیء را با لعاب سفید رنگ می‌پوشاند. این مرحله معمولاً ۳ تا ۴ بار تکرار می‌شود و در هر مرحله، ظرف در کوره‌ای با حرارتی حدود ۷۰۰ درجه سانتی‌گراد قرار می‌گیرد تا رنگ لعاب کاملاً تثبیت شود.
   3. نقاشی و طراحی: پس از آماده شدن بستر سفید رنگ، نقوش اصیل و اسلیمی با رنگ‌های گوناگون روی آن نقش می‌بندد. (در گذشته از رنگ‌های گیاهی یا معدنی استفاده می‌شده، اما امروزه بیشتر از رنگ‌های شیمیایی بهره می‌برند).
   4. پخت نهایی: شیء نقاشی‌شده مجدداً به کوره می‌رود و در دمایی حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ درجه سانتی‌گراد حرارت می‌بیند تا رنگ‌ها به بهترین و مطلوب‌ترین شکل ممکن درآیند.

انواع میناکاری به لحاظ روش تولید

هنر میناکاری از نظر شیوه ساخت و تکنیک تولید به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

۱. مینای خانه‌بندی (مینای سیمی)

این شیوه، روشی قدیمی است که در آن از مفتول‌های بسیار نازک استفاده می‌شود. مفتول‌ها به شکل دلخواه درآمده و با چسب روی قطعه کار قرار می‌گیرند و روی آن‌ها با لعاب شیشه‌ای پوشانده می‌شود. سپس در کوره‌ای با حرارت حدود ۱۰۰۰ درجه قرار می‌گیرند تا مفتول‌ها به بدنه جوش بخورند.

• • در مرحله بعد، رنگ‌های پودری مخصوص میناکاری در حفره‌ها پر می‌شود.
  • سطح کار هموار شده و مجدداً به مدت ۳ دقیقه در حرارت ۱۰۰۰ درجه پخته می‌شود.
  • مفتول‌های برنجی پس از خروج از کوره سیاه می‌شوند که با اسیدکاری به رنگ اصلی بازمی‌گردند.
  • مینای سیاه: گونه‌ای از مینای خانه‌بندی است که به «مینای صائبین» نیز شهرت دارد و به‌طور عمده در جنوب کشور (به‌ویژه اهواز) رواج دارد.

۲. مینای نقاشی (مینای منقوش)

روشی که امروزه به‌طور گسترده در اصفهان مرسوم است. در این تکنیک، نقش‌ها مستقیماً بر روی لعاب شفاف شکل می‌گیرند. ابتدا مس‌گر ظرف را ساخته، میناکار آن را سه الی چهار بار لعاب سفید می‌دهد و پس از پخت در کوره ۷۰۰ درجه، نقاشی روی آن اجرا شده و در نهایت در دمای ۴۰۰ الی ۵00 درجه پخته می‌شود تا رنگ‌ها جلوه‌ای ماندگار پیدا کنند.